×

Uwaga

EU e-Privacy Directive

This website uses cookies to manage authentication, navigation, and other functions. By using our website, you agree that we can place these types of cookies on your device.

View e-Privacy Directive Documents

View GDPR Documents

You have declined cookies. This decision can be reversed.

Prof. dr hab. inż. Marek Siewniak

MTUiOD Warszawa

Gaj arborystów – nawiązanie do tradycji

gr. - ιερό άλσος, łac.- lucus sacer lub temenos, nemus, celt.- nemeton, interlingua: - arboreto, boschetto,

  • angielski - grove
  • bułgarski - горичка
  • chorwacki - gaj
  • czeski - háj
  • duński - lund
  • estoński - salu
  • fiński – lehto
  • francuski – bosquet, bocage, boqueteau
  • hiszpański: - soto m, bosquecillo
  • holenderski - bosje
  • litewski - giraite (Alkas)
  • łacina - nemus
  • łotewski - birzs (Alkas)
  • niemiecki - Hain
  • norweski - grove
  • nowogrecki - άλσος
  • polski - gaj
  • rosyjski – роща
  • rumuński – dumbravă
  • słowacki – háj
  • słoweński – gaj
  • szwedzki - lund
  • ukraiński - гай
  • włoski – boschetto

W historii sadzenia i stosowania drzew zachodzą zmiany celów ich uprawy. Od celów sakralnych, symbolicznych i upamiętniających poprzez kompozycyjne i estetyczne zmiany szły w kierunku aż po utylitarne, ochronne i ekologiczne; można by powiedzieć, że od sfery duchowej do sfery materialnej. W okresach tych działały różne formy ochrony drzew od nakazów i zakazów religijnych z drastycznymi karami po ograniczenia prawne z opłatami środowiskowymi i karami. Mimo zaniku całej panującej pneumatosfery gaju chciałoby się odczuwać i być konfrontowany z duchem natury, z wyobrażeniami czy to Odina, czy Wotana lub Peruna (bóg) i Welesa (diabeł), Świętowita, Trzygłowa, Świtezianki, lub Rusałki. Może powrót do tych wcześniejszych celów uprawy drzew i gajów przywołałby bardziej przekonywujące podstawy ochrony przyrody i środowiska.

Do ważnych fragmentów krajobrazu kulturowego od czasów prehistorycznych należą gaje. W antycznej Grecji pojawia się motyw gaju i krajobrazu pastoralnego w jego bukolicznej formie. Pierwsze pojawiły się święte gaje poświęcone bogini Atenie lub nimfom, później także przeznaczane czci innych bogów. Pierwotną ideą był święty gaj, o korzystnych warunkach do zasiedlenia się bóstwa; pierwotną funkcją świętego gaju świątynia. Obok pojedynczych drzew pomników, gaj stał się jednym z najbardziej uniwersalnych fenomenów wspólnych dla wszystkich kultur świata. Majestat drzew, ich przemożny wpływ na psyche i somę człowieka sprawił, że stały się one podstawowym atrybutem gaju. Idea i funkcje gaju świętego następnie ewoluowały. Urządzano w nich igrzyska, gry i zawody sportowe. W gajach zagoszczał komfort a nawet luksus, czego przykładem może być "Park Daphne" przekształcony ze świętego gaju ze świątynią przy antiochskiej rezydencji Seleukidów. Gaje wyposażano pierwotnie w posągi, ołtarze, świątynie w studnie, a następnie w kąpieliska, domy zabaw, hotele, ozdobne rabaty. Z biegiem czasu gaje stawały się także miejscem nauczania, dysput, spotkań i sądów.

W krajobrazie bezleśnym, wylesionym były to powierzchnie specjalnie luźno obsadzone drzewami długowiecznymi, o świetlistych koronach, zwykle tego samego gatunku. W krajobrazach leśnych natomiast były to wyznaczane, niewielkie stosunkowo powierzchnie z drzewostanem w klimaksowym stadium i o celowo utrzymywanym luźnym zwarciu. Struktura świętego gaju była w różnych kulturach jednolita, dostosowana do miejscowych warunków klimatycznych. W Indiach w środku świętego gaju rosło drzewo Sal - damarzyk mocny (Shorea robusta = Vatica robusta). W grecko-rzymskim temenos rosły głównie cyprysy, oliwki, platany, dęby, pinie. W celtyckim nemeton, nordyckim hörgr podobnie jak i świętym gaju Bałtów i Słowian w środku trwał zwykle prastary dąb stanowiący siedzibę bóstwa. W dużej mierze, choć nie wyłącznie tradycje te związane były z praktykami druidycznymi. W tych szczególnych miejscach genius loci ujawniały się wyraźnie siły nadprzyrodzone. W takich świętych gajach ujawniała się obecność bóstwa (epifania); bóstwo objawiało się poprzez dźwięki naturalne wywoływane szumem gałęzi, szmer strumienia czy wodospadu, nieraz odgłosami zwierząt. Bóstwo mieszkało zwykle w koronie drzewa. Drzewa w gajach zwykle były niezwykłe, wykazywały szczególne deformacje, zwęglenia popiorunowe. Często drzewom w gajach przypisywano moc leczniczą.

Święty gaj i święte drzewo – jako archetyp to święte miejsce poświęcone bóstwom, duchom przodków lub siłom natury przeznaczone dla mistycznego kontaktu z bogiem (bóstwami) i dla odprawiania rytuałów religijnych. Święte gaje służyły jako miejsce wspólnych modłów, słuchania wyroczni i składania ofiar. W niektórych kulturach święte gaje poświęcone były bóstwom, w innych dodatkowo stanowiły symboliczną więź żywych ze zmarłymi przodkami, której naruszenie groziło poważnymi, negatywnymi konsekwencjami. Gaje podobnie jak i drzewa były przestrzenia świętą, miejsca przebywania i objawiania się bóstw (epifania). Miejsca takie zachowały swoją funkcję religijną także współcześnie w wybranych nurtach religijnych. Gaj wywodzi się z tradycji religii politeistycznych, kiedy to nie istniało, jak w świecie współczesnym i religiach monoteistycznych, wyraźne rozdzielenie sacrum i profanum; nadprzyrodzone i uświęcone przejawiało się we wszelkich aspektach krajobrazu i codziennego życia.

Celtowie, Germanie, Słowianie w swych gajach uprawiali dąb, lipę, klon (jawor), wiąz, jesion jak również świerk i sosna. Otaczano je ochroną i przypisywano im, podobnie jak źródłom w ich pobliżu, moce lecznicze. Dąb był zazwyczaj poświęcony najważniejszemu z lokalnych bóstw. Dużym szacunkiem obdarzano także lipę, wierząc, że w nią - podobnie jak w kalinę i leszczynę - nie uderzają pioruny. Słowianie północno-wschodni czcili brzozę, uważając, iż wyrasta ona na mogile bohatera, a oskoła działa odżywczo. Religia słowiańska dostrzegała w przyrodzie stałe istnienie pierwiastka nadprzyrodzonego. Wierzono w przeróżne duchy i demony związane zwykle z miejscami. Gieysztor wskazywał na powszechne występowanie świętych gajów na ziemiach słowiańskich (np. opisany przez Thietmara gaj Głomacz położony na północ od Miśni lub gaj wspomniany przez Helmolda, leżący w Wagrii i związany z kultem boga Proue/Prone), wzgórza (np. krakowski Kopiec Kraka , wspominana przez Thietmara dolnośląska Ślęża lub kielecka Góra Grodowa w Tumlinie..

Drzewa gajów były poświęcone i nietykalne, a dostęp do świętej zagrody wzbroniony był obcym i utrudniony swoim. Dostęp miał jedynie kapłan, pielgrzym, lub człowiek nieskalany grzechem. Świętego gaju Diany w A rycji dzień i noc czuwał uzbrojony król-kapłan zwany "Rex Nemorensis" (Król Gaju). Wstęp do świętego gaju z reguły był dopuszczalny dla każdego, kto przybył do niego rytualnie czysty, czyli nie obciążony poważnymi zbrodniami, a zwłaszcza przelaną krwią. Na Żmudzi wierzono, że kto niepowołany do gaju wkraczał lub go uszkadzał, siła bóstwa dusiła go lub odbierała moc w członkach. Trafiały się gaje, do których wstęp był zakazany wszystkim z wyjątkiem kapłana i tych, którzy pragnęli złożyć ofiary, lub którym groziła śmierć. Prusowie zabraniali wejścia do swych świętych gajów każdemu niepowołanemu, a już szczególnie chrześcijanom. Na Kaukazie podróżnicy spotykali gaje do tego stopnia nietykalne, że po prostu roiły się one od dzikich pszczół i zwierzyny.

Fenomen świętych gajów był szczególnie żywy u Bałtów. Na Litwie doroczną ofiarę składano w jesieni, po zebraniu wszystkich plonów. Na początku października mężczyźni z żonami, dziećmi i czeladzią schodzili się do alków , gdzie ofiarowali bogom przez trzy dni woły, kozły i inne zwierzęta, paląc je, czcząc i ucztując przy tym okazale. Tych ofiar nikt nie ważył się zaniechać. Własne ogniska ofiarne miały poszczególne wsie i rody. Po zwycięskiej wyprawie wojennej ofiarowano bogom część łupu i palono najznamienitszego jeńca. Nie zapominano i o zmarłych. Do żglisk, gdzie płonęły zwłoki, przystawiano stoły z kory dębowej, kładziono na nie potrawy, po czym na żglisko wylewano miód. W takim ogniu palono również część zdobyczy wojennej oraz żywcem najznamienitszych jeńców w pełnej zbroi, na koniu, uwiązawszy go przedtem do palów lub drzew. W ten sposób m.in. zginął w 1261 r Hirzhals z Magdeburga. W składaniu ofiar brali udział wszyscy obecni. Każdy dorzucał do stosu drewna lub chrustu. Najlepszą część tłuszczu od bydląt umieszczano w specjalnych naczyniach i palono ją bogom. Pomazawszy się krwią ofiarną lub napojem ofiarnym spożywano resztki z ofiar bydlęcych. W gajach odbywały się również sądy.

Gaj święty - pierwocina świątyni

Pierwotnie święty gaj - zwykle ogrodzony - pełnił funkcje świątyni. U wszystkich ludów gaje święte jako przybytki istot nadziemskich poprzedziły świątynie budowane z drewna czy kamienia. Stopniowo wyposażano je w posągi, ołtarze ofiarne i wotywne, a w końcu w budowle. Gaje były pierwszymi świątyniami. W politeistycznej, starożytnej Grecji i Rzymie spotykamy mnóstwo gajów świętych.

 

Fot. Ołtarz wotywny. 350 lat p.n.e. (relief pinakoteka Monachium)

Fot. Grecki gaj święty z ołtarzem wotywnym. Arnold Bocklin, „Święty gaj", 1882

Gaje istniały w religiach starożytnych, a i ich tradycje kultywowane są do dziś na wszystkich kontynentach. W Indiach np. - niemal do dziś. Niszczenie miejsc kultowych i świętych gajów związane było z procesem pojawiania się nowych cywilizacji i religii. W roku 426 Teodozjusz II polecił zniszczyć święty gaj Zeusa w Olimpii (a jego wspaniały posąg Fidiasza przeniósł do Rzymu). Sto lat później wezbrane wody Kladeosu i Alfeojsu dokonały reszty zniszczenia - Olimpia pokryła się warstwą ziemi i przestała istnieć. Niszczenie miejsc pogańskiego kultu miało też miejsce w toku chrystianizacji. Na wielu obszarach ciągnęło się przez długie wieki. Na naszych ziemiach chrystianizacji Słowian i Bałtów towarzyszyło wycinanie gajów, drzew kultowych, niszczenie świątyń i posągów słowiańskich bóstw. Słowianie i Bałtowie przez długi czas opierali się temu procesowi. Jedną z pierwszych takich akcji zapisał Thietmar. Wspomina on o wytrzebieniu przed 1009 r gaju zwanego Świętym Borem, któremu tubylcy oddawali pełną cześć boską i zawsze poczytywali za nietykalny. Nowa religia występowała przede wszystkim przeciw oficjalnym lub szeroko rozpowszechnionym praktykom kultowym, przymykał natomiast oko na prywatne zwyczaje i wierzenia. W efekcie udało mu się wyplenić kult Peruna czy Świętowita, natomiast na długi czas żywa pozostała wiara w demony i pomniejsze bóstwa, stopniowo zlewająca się z wierzeniami chrześcijańskimi. Wiele z wierzeń czy praktyk kultowych mających swoje korzenie jeszcze w okresie pogańskim przetrwało aż do czasów najnowszych. Święte gaje częściowo przetrwały te zmiany i zostały przejęte przez nową religię. W prasłowiańskich świętych gajach, w czasach nowożytnych, erygowano kościoły, cerkwie, klasztory, stawiano również kapliczki i krzyże.

 

 Fot. : Grabarka; Święty Gaj prawosławny

Specyficzną, nowożytną odmianą wielkoprzestrzennego "gaju świętego" stały się parki kalwaryjne (pielgrzymkowe). Są to miejsca kultu religijnego związanego najczęściej z treściami kościoła katolickiego, w tym początkowo głównie Męki Pańskiej, z czasem także z życiem NMP. Wykorzystywano w nich wielkoprzestrzenne układy terenowe ze wzgórzami, rzeką, drzewostanami leśnymi mającymi imitować Jerozolimę.

Ślady gajów świętych przechowały się w niektórych nazwach miejscowych, np.: Święte miejsce ( dzisiejszy Bartny Borek) k/Przasnysza, Święta Lipa, Święta Lipka w Warmii, Świętny Dąb, Poświętne, Święcia, Święciec, Świętyszki (na Litwie), Święte, Świętne, Święto, Świętomarz, uroczysko Bożnica w lasach parczowskich. Licznie na terenach lechickich występuje nazwa Bugaj. O gaju spotykamy wzmiankę w dokumencie łacińskim z 1244 r.: „de nostris gayonibus et silvis.” O słowiańskim kulcie gajów spotykamy wzmianki u kronikarzy niemieckich i czeskich. Dytmar merseburski wspomina o lasku świętym przy świątyni w Retrze, że był „nietykalny i szanowany,” i o gaju „Zutibure,” że był jak bóstwo czczony i od wieków nieporuszany.” Helmold opisuje święty gaj na drodze ze Starogardu do Lubeki.

Na Litwie największą sławę w niszczeniu świętych gajów zyskał misjonarz Hieronim z Pragi. W swym dziele był bezwzględny. Zawsze sam stawał na czele grupy wycinającej gaj. Aż w końcu do Witolda udał się tłum niewiast z płaczem i krzykiem, skarżąc się, że odebrano im dom boży, w którym zwykli byli błagać pomocy i skąd otrzymywali pogodę i deszcz. Prosili, by zaniechać wycinania pomniejszych gajów, które jeszcze się ostały. Witolda wzruszyła niedola ludu i Hieronima odwołał. Na Prusach zgromadzeń i schadzek po lasach i gajach dla obchodu dożynek czy innego święta zakazywał ok. 1425 r biskup sambijski Michał. Na Żmudź wysłano w 1587 r. dwóch jezuitów z kolegium wileńskiego. Lud tamtejszy przyjmował nową wiarę z westchnieniami i łzami, ale z większą niż na Litwie łatwością przyzwolił na wycinanie swych świętych dębów. Pomimo to, święte gaje na tym terenie rąbano jeszcze w początku XVII w.

 Fot. : Lipowe otoczenie kościoła w Dębnie.

Obecną formą archetypicznej świątyni w gaju są świątynie otoczone „wianuszkiem” lip.

Gaj święty - pierwocina ochrony przyrody ochrony środowiska

Gaje obejmowały szczególne elementy krajobrazu, jak fragmenty porośnięte prastarymi drzewami, nieraz na wzgórzach, pagórach, gołoborzach, jak również przy skałach lub głazach. Święte gaje mogły być rozległe, zwłaszcza wtedy gdy rozciągały się wzdłuż strumieni lub nad jeziorami. Strabon ( ok. 63 p.n.e. - ok. 24 n.e.) wspominając o gajach Hery i Artemidy twierdził, iż "w nich ułaskawiły się zwierzęta i jelenie z wilkami się kupiły; gdy się ludzie zbliżali i dotykali ich, nie uciekały; skoro gonione od psów tu się schowały, ustawała pogoń". Szczególne znaczenie przypisywano świętym gajom w Indiach, gdzie służyły za miejsca zachowania i ochrony gatunków ważnych ze względu na właściwości lecznicze. Poświęcone one były Matce Ziemi. Zabronione były w nich polowania, wypas zwierząt a drewno mogło być pozyskiwane dopiero w postaci posuszu. Ok. 14,000 świętych gajów jest uznanych w całych Indiach jako mateczniki rzadkich gatunków roślin i zwierząt. Eksperci uważają, że całkowita liczba świętych gajów może sięgać tam 100.000.

 Fot. Mozaika z Aion - Matka Ziemia GAJA

Podobnie było w gajach słowiańskich. Słowianie zawsze czuli się integralną częścią przyrody i „czyniąc ją sobie poddaną” nie zniewalali jej jednocześnie. Zdawali bowiem sobie sprawę z jej wielorakiego oddziaływania. Nie tylko dostarczała pożywienia i karmy, i długo zapewniała bezpieczeństwo, ale też przemożnie wpływała na jego duchowość. Dlatego nasi przodkowie często ze szczególnych obszarów leśnych tworzyli według uświęconych tradycją plemienną zasad sanktuaria przyrody. Nierzadko było to zaledwie kilka starych lip czy wiekowych dębów, nieraz dość znaczne obszary. W tak wybranym sanktuarium zwanym „świętym gajem” obowiązywały rygorystyczne zakazy wchodzenia bez potrzeby, hałasowania, a nawet głośnego rozmawiania.

Długosz podaje, że za święte uważano również zwierzęta, chroniące się w gajach. Z czasem nabierały one cech udomowienia i nie stroniły od ludzi. W niektórych świętych gajach występowały źródła i strumienie, a niekiedy jeziora. Zanieczyszczenie ich było absolutnie zabronione. Przeważnie istniał tam całkowity zakaz łowienia ryb i picia wody, który nie dotyczył jedynie kapłanów. Prusowie w swych gajach, poświęconych bóstwom powietrza i wody, ziemi i ognia, ciałom niebieskim, gromowi, ptactwu, zwierzętom czworonożnym bądź gadom, dla większych ofiar gminnych rozpalali święty ogień, ciągle go podtrzymując.

 Dziś już nie ma świętych gajów i drzew w rozumieniu epifanicznym. Jednak dokonany zosatł potrzebny, niewielki krok, aby ze świętych gajów wywieść i następnie zmaterializować idee ochrony przyrody. Mamy więc w miejsce świętych gajów rezerwaty przyrody, w miejsce szczególnych drzew czy głazów pomniki przyrody, a w miejsce sanktuariów czy mateczników parki narodowe. Romantyzm ze swymi uduchowionymi wyobrażeniami przywołał wprawdzie tylko na krótko zarówno dobre jak i złe demony, strzygi, koboldy, ale stanowił wydajne preludium dla zinstytucjonalizowanej ochrony przyrody. Drzewa rosnące w świętym gaju otoczone były szczególna ochroną. Pod srogą, nieuniknioną karą, nie wolno było ich wycinać. Przeżywszy swój czas zwalały się zatem i w naturalny sposób ulegały rozkładowi. Przechrzczone pogańskie „czarcie dęby” pozostawały święte i z biegiem czasu uznane zostały za obiekty warte ochrony. Skuteczną ochronę zapewniały wieszane na nich krzyże i kapliczki

Gaj święty - Pierwocina szkoły

Ateński gymnasion Arystotelesa mieścił się w gaju Apollina Likejosa (Apollina Wilkobójcy) zwanym Lykejonem. Perypatetycka akademeia Platona mieściła się w gaju oliwnym, poświęconym herosowi ateńskiemu Akademosowi. Prowadzono w nich naukowe dysputy i nauczano przede wszystkim filozofii i matematyki, a także retoryki i nauk przyrodniczych. Legenda głosi, że na bramie do akademii widniał napisγεωμέτρητος μηδες εσίτω (gr. niech nie wchodzi nikt nieobeznany z geometrią). Wykorzystywano w niej nie tylko cień drzew, ale też wpływ rytmu nasadzonych pni do stymulacji myślenia i kontemplacji.

 

Fot. Areopag bóstw litewskich w dąbrowie. k/Wilna

 

Współczesną formą akademii pod platanami jest zielona szkoła lub zielona klasa.

Gaj - element kompozycyjny ogrodu i parku.

Gaj to prawdopodobnie najstarszą forma roślinności drzewiastej w ogrodzie zbliżona charakterem do lasu a zajmująca zwykle niezbyt rozległy teren ogrodu, odznaczająca się niejednolitym zagęszczeniem drzewostanu i raczej niskim stopniem zwarcia koron. Przyjmował on w poszczególnych okresach różne formy. Gaj znany był już w ogrodach starożytności. Rozpowszechnił się w ogrodach renesansu i baroku. W ogrodach Italii - gaje bywały jednogatunkowe zwane zależnie od dominującego gatunku, np.: dębowe (querceto), oliwne (oliveto), sosnowe czy piniowe (pineto), cedrowe. Gaj często pojawiał się także w parach krajobrazowych. w 2 poł. XIX w. powstawały gaje monokulturowe, głównie brzozowe. Przybierał tu postać dzikiej promenady (wildernes).

W dzisiejszych parkach rekreacyjnych, w parkach leśnych (lasoparkach) przydatną formą zadrzewienia jest gaj świetlisty. W wyniku specyficznego sposobu użytkowania ( wcześniej wypasanie, obecnie deptanie, biwakowanie itp.) lub świadomej gospodarki drzewostanem wnętrze gaju jest z reguły pozbawione warstwy krzewów a warstwa runa modyfikowana jest przez użytkowanie. Korony osadzone są wysoko, co jest wynikiem świadomego formowania, tj. podkrzesywania w celu uzyskania przejrzystości, swobody poruszania się i wytworzenia korzystnych dla człowieka warunków mikroklimatycznych. Gaj to również poetycka nazwa zadrzewień w krajobrazie kulturowym.

Gaj Arborystów

W parkach krajobrazowych zakładano gaje dla upamiętnienia ludzi zasłużonych lub bliskich. W wielu miejscach na świecie sadzone są gaje pokoju, gaje pamięci ( np. Yad Vaschem, ). W ostatnim czasie w Polsce sadzone są gaje dla upamiętnienia katastrofy smoleńskiej, zwykle sadzi się po 96 dębów.

W takim znaczeniu posadzony został w krakowskim edukacyjnym, sensorycznym parku Ogrodzie Doświadczeń im. Stanisława Lema z okazji Ogólnego Zebrania Rocznego Europejskiej Rady ds. Drzew (EAC) i Rocznego Seminarium Międzynarodowego Towarzystwa Uprawy i Ochrony Drzew Brzozowy Gaj Arborystów. Gaj został poświęcony arborystom. Każdemu Państwu Członkowi EAC poświęcona została nowo posadzona brzoza, różnego gatunku lub odmiany. Celem jest zamanifestowanie nowego zawodu, zaangażowanego i odpowiedzialnego za właściwą uprawę i ochronę drzew.

 

Literatura:

Frazer J.: Złota Gałąź

Gieysztor A.: Mitologia Słowian, Warszawa 1980

Siewniak M., Mitkowska A.: Tezaurus sztuki ogrodowej. Warszawa, 1999

 I. wyd. 2014, str. 168, ryc. 143. cena 45,00 PLN

+ koszty wysyłki zgodnie z cennikiem Poczty Polskiej.

Do nabycia w : 
Centrum Dendrologiczne 
05-555 Pawłowice, ul. Topolowa 39 
Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.